6. sınıf kavram sözlüğü: metin türlerine göre kavramlar

127 kavram, 9 metin türüne göre: hikâye, görsel, mantık-muhakeme, paragraf, grafik-tablo, medya metinleri, şiir, anı, masal. 6. sınıf Okuma Anlama Beceri Uygulamalarıkitabının analiz derslerindeki Konu Kavram Sözlüğü sayfalarından.

Bu 8 kavram, sınavlarda en fazla karşılaşılan kelimeler arasından seçilmiştir.
Kitabın tanıtım bölümü, s. 125

Mini teste geçin6. sınıf deyimler ve atasözleri

Hikâye analizi 2. ders

Bilinç: İnsanın kendisini ve çevresini tanıma yeteneği; şuur.
Pasaj: Yazının veya eserin bir bölümü; parça.
Yerel: Sınırlı bir yerle ilgili olan; mevzii, lokal.
Andaç: Ajanda, hatıra, hatıra olması için düzenlenen fotoğraflı kitapçık.
Çekimser: Oy vermekten, eğilim göstermekten veya bir şey yapmaktan kaçınan, kararsız.
Tumturaklı: Gerekli olmadığı hâlde kulağa hoş gelen, gösterişli kelimeler kullanma.
İkilem: Çoğunlukla iki seçenekten birini izlemeye zorlayan tartışma.
Ağdalı: Bilinmeyen kelimelerden, anlaşılması güç süslü sözlerden oluşan ifadeler.

Görsel analizi 3., 15. ders

Çağdaş: Aynı çağda yaşayan; çağcıl, gündeş, asri, muasır.
Estetik: Güzellik duygusuna uygun olan; güzel duyusal.
İmge: Zihinde tasarlanan ve gerçekleşmesi özlenen şey; hayal.
İroni: Söylenen sözün tersini kastederek kişiyle veya olayla alay etme.
Mistik: Gizemli, gizli, duyguları etkileme.
Özümsemek: Edinilmiş olan bilgileri bireyin öz malı durumuna getirmek; içselleştirmek, özümlemek.
Sentez: Genel yasadan, öncülden varılan sonuca giden düşünme biçimi; bireşim.
Tekdüze: Aynı biçimde tekrarlanan, sürüp giden; tek örnek, muttarit, yeknesak, monoton.
Klasik: Üzerinden çok zaman geçtiği hâlde değerini yitirmeyen, örnek eser-yapıt.
Tümevarım: Teklik olandan, özel olandan genel olana giden yöntem.
Eleştiri: Bir insanı, bir eseri, bir konuyu doğru ve yanlış yanlarının incelenmesi.
Kılavuz: Ruhsal ve zihinsel bakımdan yol gösteren, ışık tutan kimse.
Pekiştireç: Davranışın oluşmasını güçlendiren veya davranışın olma sıklığını artıran uyarıcı.
Uygar: Fikir, sanat ve endüstri alanlarında çok büyük bir gelişme göstermiş olan; medeni.

Mantık-muhakeme analizi 4., 11., 17. ders

Yeğlemek: Bir şeyi öbürüne göre daha iyi, üstün veya önemli saymak; yeğ tutmak, tercih etmek.
Mihenk: Madenlerin ayarını anlamak için sürtüldükleri bir tür taş; mihenk, denek taşı.
Özveri: Herhangi bir şey için kendi çıkarlarından vazgeçme; fedakârlık.
Sağduyu: Doğru, akla uygun yargılar verme yeteneği; aklıselim, hissiselim.
Muhakeme: Bir sorunu çözmek için çıkar yol arama.
Kuram: Sistemli biçimde düzenlenmiş birçok olayı açıklayan ve bir bilime temel olan kurallar.
Süreç: Belli bir düzen veya zaman içinde tekrarlanan, ilerleyen, gelişen olaylar dizisi.
Perspektif: Nesneleri bir yüzey üzerine görüldükleri gibi çizme sanatı, bakış açısı.
Alaturka: Eski Türk gelenek, görenek, töre ve hayatına uygun; Doğuluca, alafranga karşıtı.
Betimleme: Tasarlama, bir şeyi sözle veya yazıyla anlatma, göz önünde canlandırma; tasvir.
Çeşni: Bir şeyin kendine has olan özelliği, biçimi.
Dinamik: Hareketli, her an değişebilen, duruk karşıtı.
Empoze: “Dayatmak” anlamındaki empoze etmek birleşik fiilinde geçen bir söz.
Metafor: Bir ilgi veya benzetme sonucu gerçek anlamından başka anlamda kullanılan söz.
Olgu: Birtakım olayların dayandığı sebep veya bu sebeplerin yol açtığı sonuç; vakıa, fenomen.
Duruluk: Dil veya üslubun karışık olmama durumu, anlatımın açık olması, açıklık.
Aktüel: Güncel, yakın zamanda gerçekleşmiş olan.
Anaç: Anne gibi davranan, şefkatli.
İmbik: Damıtmaya yarayan, damıtma işinde kullanılan araç; damıtıcı.
Baht: İnsanların iyi veya kötü yaşam sürmelerine neden olduğuna inanılan gizli güç; felek, talih.
Anbean: Her an, gittikçe.
Gün aşırı: Bir gün ara ile, iki günde bir.
Günbeğün: Günden güne, zamanla.

Paragraf analizi 5., 10., 16. ders

Örtüşmek: Aynı noktalarda ve düzlemlerde kesişmek.
Basmakalıp: Özgünlüğü olmayan, bilineni tekrarlayan bir biçimde; sloganvari.
Bulgu: Var olduğu hâlde bilinmeyeni ortaya çıkarma işi ve bu işin sonunda elde edilen şey.
İçgüdü: Akıldan bağımsız olarak doğuştan gelen bilinçsiz her türlü hareket ve davranış.
İrdelemek: Bir konunun bütün yönlerini birer birer incelemek, araştırmak, tetkik etmek.
Lirik: Coşkulu, çok etkili, coşkun, genellikle kişisel duyguları dile getiren edebiyat.
Nostalji: Geçmişte kalana özlem duygusu ve bu duygunun baskın bir duruma gelmesi.
Öykünme: Bir şeye özenme, taklit etme, bir benzerini yapmaya çalışma.
Paragraf: Bir konuşmada, yazıda veya kitapta konunun ana parçalarından her biri.
Dayanak: Destek alınan kimse veya durum; dayanak noktası.
İsnat: Bir düşünceyi, bir konuyu bir kişi veya sebebe dayandırma, yükleme; atfetme.
Telafi: Kötü bir etkiyi veya sonucu başka bir etki ile yok etme, karşılama.
Telkin: Bir duyguyu, bir düşünceyi aşılama.
Mahir: Becerikli, uzman, işini iyi bilen, işinin eri; usta.
Zanaat: Öğrenimle birlikte deneyim, beceri ve ustalık gerektiren iş.
Takdir: Beğenip belirtme, değer verme; beğeni.
Diyalektik: Çelişmeleri aşmayı sağlayan yolları aramayı öngören akıl yürütme yöntemi.
Başat: Baskın, önde olan, en iyi, en üstünü.
Deklare: Herhangi bir konudaki görüşünü ilgililere ilan etme.
Nobran: Davranışı kaba, sert ve gönül kırıcı olan; nadan.
Kakofoni: Ses uyumsuzluğu, anlaşılmayan konuşma, herkesin aynı anda konuşması.
Sübvanse: Herhangi bir konuda desteklemek, işlerliğini devam ettirmek.
Ukde: Birinin içine dert olan şey, bir şeyin gerçekleşmemesine duyulan üzüntü.
Şeffaf: Açıkça görünen, belirgin olan, şüphe duyulmayan durum-kişi.

Grafik-tablo analizi 7., 19. ders

İrdeleme: Bir konunun incelenmesi ve eleştirilmesi gereken bütün yönlerini birer birer incelemek.
İndirgeme: Bir işlemi daha kısa veya daha yalın bir biçime sokmak; irca etmek.
İskonto: İndirim, sözün bir bölümünü söylenmemiş sayma.
Çağrışım: Bir düşünce, görüntü vb.nin bir başkasını hatırlatması.
Görece: Kesin olmayıp kişiden kişiye, zamandan zamana, yerden yere değişebilen; göreceli.
Standart: Belli bir tipe göre yapılmış veya ayrılmış; ölçün, ölçünlü, tek biçim, tek tip.
Düşünsel: Düşünce ile ilgili, düşünce sonucu ortaya çıkan, düşünceye dayanan; fikrî.
İzlek: Bir edebî eserde işlenen konunun anlamca ortaya koyduğu ana yönelim.
Manifesto: Toplumsal bir hareketin siyasal inanç ve amaçlarının açık ifadesi, bildiri.
Etik: Ahlak, ahlaka uygun olma.
Karakter: Bir bireyin kendine özgü yapısı, üstün ana özellik.
Kültür: Bir topluma veya halk topluluğuna özgü düşünce ve sanat eserlerinin bütünü.
Güdüm: Yönetmek işi; idare.
Dogma: Bir görüşün sorgulanamaz, tartışılamaz gerçek olarak kabul edilmesi.
Edinim: Kazanım, kazanma işi.
Yas: Ölüm veya bir felaketten doğan acı; matem.

Medya metinleri analizi 8., 20. ders

Kupür: Gazeteden kesilmiş bir bölüm veya yazının olduğu kağıt parçası.
Demeç: Yetkili bir kimsenin bir konuda yayın organlarına yaptığı açıklama; beyanat.
Jenerik: Herhangi bir durumu-olayı tanıtan yazı.
Kadraj: Fotoğraf karesinin veya film çerçevesinin içine dâhil olan her şey.
Klişe: Kesin olmayıp kişiden kişiye, zamandan zamana, yerden yere değişebilen; göreceli.
Asparagas: Olduğundan daha büyük, abartılı gösterilen haber.
Matbu: Basılı olan yazı; bir yazının, görselin kâğıt üzerine basılmış durumu.
Görüş: Bir olay, varlık veya düşünce üzerinde varılan yargı, fikir.
Erek: Tasarlanan ve erişmek istenilen şey, amaç, gaye, maksat, hedef.
Eğreti: İyi yerleşmemiş olan, yerini bulmamış olan, üstünkörü.
İma: Dolaylı, üstü kapalı anlatma.
Hayıflanmak: Acınmak, üzülmek, esef etmek.
İstikrar: Aynı kararda, aynı şekilde devam etme, kararlılık.
Jest: Genellikle el, kol ve baş ile yapılan içgüdüsel veya iradeli hareket.

Şiir analizi 9., 21. ders

Ölçü: Bir şiirdeki dizelerin hece ve durak bakımından denk oluşu; vezin.
Derkanar: Sayfa kenarına kaydedilen yazı-not.
Beliğ: Yeterli, tam ve açık olan yazı.
Akıcılık: Söz, yazı ve anlatımın akıcı olma özelliği.
Ezgi: Belli kurallara göre düzenlenmiş, kulağa hoş gelen ses dizisi; ahenk, nağme, melodi.
Sezgi: Gerçeğin deneye veya akla vurmadan doğrudan doğruya kavranması, sezme yeteneği.
Nükte: İnce anlamlı, düşündürücü ve şakalı söz; espri.
Nitelik: Bir şeyin nasıl olduğunu belirten, onu başka şeylerden ayıran özellik; vasıf, keyfiyet.
Nicelik: Bir şeyin sayılabilen, ölçülebilen veya azalıp çoğalabilen durumu; kemiyet, miktar.
Ödün: hak, istek veya savlarının bir bölümünden, karşı taraf yararına vazgeçme; taviz.
Öngörü: Bir işin ilerisinin nasıl bir yol alacağını önceden anlayabilme ve ona göre davranma.
Önsezi: Bir şeyin olacağını sezme, içe doğma; hissikablelvuku, altıncı duyu, altıncı his.
Orijinal: Alışılagelenden daha değişik, şaşırtıcı nitelikte olan.
Özdeş: Her türlü nitelik bakımından eşit olan, aralarında fark bulunmayan; aynı.

Anı analizi 14. ders

Seyahatname: Bir yazarın gezip gördüğü yerlerden edindiği bilgi ve izlenimlerini anlattığı eser.
Rota: Görüş veya tutuma göre gidilen, izlenen yol.
Yaygın: Çoğu kimselerce duyulmuş, öğrenilmiş, kullanılmış veya benimsenmiş olan.
İzci: İz güderek aradığını bulabilen kimse; keşşaf.
İz: Bir şeyin geçtiği veya önce bulunduğu yerde bıraktığı belirti; çığır, nişan, nişane.
Ender: Çok seyrek olarak, çok seyrek bir biçimde olan.
Haslet: İnsanın yaradılışından gelen özellik, huy.

Masal analizi 22. ders

Özgeci: Kişisel yarar gözetmeksizin başkasına yararlı olmaya çalışan; özgecil, diğerkâm.
Polemik: Söz dalaşı, ağız kavgası, sert tartışma.
Süreğen: Sürüp giden, devamlı olan, peşi sıra olan.
Yadırgamak: Kendine yabancı gelen bir kimseye, duruma veya şeye alışamamak, ısınamamak.
Farazi: Varsayımsal, olmuş gibi düşünmek, kabul etmek.
Zaaf: Düşkünlük, eksiklik, yetersizlik.
Doğaçlama: Birdenbire, düşünmeden, içine doğduğu gibi; doğaçtan, doğmaca, irticalen, irticalî.

Kaynak: Okuma Anlama Beceri Uygulamaları 6. sınıf, Konu Kavram Sözlüğü (her analizin arka sayfası). Kitapta tekrar eden kavram ilk geçtiği türde yazıldı.

Türkçe Atölyesi · turkceatolyesi.tr/kavram-sozlugu/6-sinif

Mini test: tanımdan kavramı bulun

Her soruda kitaptaki bir tanım çıkar; 6. sınıf sözlüğünden doğru kavramı seçin. On soru, her denemede karışık.

Bu listeler hangi kitapta?

Kitapta her analiz dersinin arka sayfasında 8 kavram var; türe özgü olanlar o dersin metniyle birlikte işleniyor. Kitap kavramları öğrenmenin beceri temelli soruları anlamayı kolaylaştıracağını söylüyor.