5. sınıf kavram sözlüğü: metin türlerine göre kavramlar

122 kavram, 9 metin türüne göre: hikâye, görsel, mantık-muhakeme, paragraf, grafik-tablo, medya metinleri, şiir, fabl, masal. 5. sınıf Okuma Anlama Beceri Uygulamalarıkitabının analiz derslerindeki Konu Kavram Sözlüğü sayfalarından.

Bu 8 kavram, sınavlarda en fazla karşılaşılan kelimeler arasından seçilmiştir.
Kitabın tanıtım bölümü, s. 125

Mini teste geçin5. sınıf deyimler ve atasözleri

Hikâye analizi 2. ders

Tema: Öğretici veya edebî bir eserde işlenen konu, düşünce, görüş, tem, ana konu.
Paragraf: Düzyazıların kendi içinde satır başlarıyla ayrıldıkları bölümler.
Akıcılık: Söz, yazı ve anlatımın akıcı olma özelliği, selaset, şiirsel olma.
Anlatı: Edebî türlerde bir olay dizisini anlatma biçimi, hikâyeleme, öyküleme, tahkiye.
Kurgu: Gerçek olmayan olay ve kahramanlardan oluşan eser.
Betimleme: Bir nesnenin, kendine özgü niteliklerini tam ve açık bir biçimde anlatmak, tasvir etmek.
Olgu: Birtakım olayların dayandığı sebep veya bu sebeplerin yol açtığı sonuç, vakıa.
Olağanüstü: Alışılmıştan, benzerlerinden farklı olan, fevkalade.

Görsel analizi 3., 15. ders

Şema: Bir aletin, bir aracın veya bir biçimin ana çizgilerini gösteren çizim.
Sembol: Simge, işaret.
Tasarı: Olması veya yapılması istenen bir şeyin zihinde aldığı biçim.
Kroki: Bir konu veya nesnenin başlıca özelliklerini yansıtacak biçimde hazırlanmış taslağı.
Kapsam: Sınırları içine başka konuları veya anlamları alma durumu, şümul.
İzlenim: Bir durum veya olayın duyular yolu ile insan üzerinde bıraktığı etki, intiba, imaj.
Örüntü: Olay veya nesnelerin düzenli bir biçimde birbirini takip ederek gelişmesi.
Aşama: Önem bakımından gitgide yükselen bir sıra basamakların her biri, rütbe, mertebe, paye.
Görüş: Bir olay, varlık veya düşünce üzerinde varılan yargı, fikir.
Nişan: İşaret, iz, belirti, alamet.
Perspektif: Bakış açısı, nesneleri bir yüzey üzerine görüldükleri gibi çizme sanatı.
Taslak: Bir eseri ana çizgileriyle, türlü bölümleriyle belirten ön çalışma.
Görsel: Görme duyusuyla ilgili olan, görmeye dayanan.
Ürün: Doğadan elde edilen, üretilen yararlı şey, mahsul, eser, yapıt, ortaya konulan çalışma.
Birim: Bir kümenin her elemanı, bir çokluğu oluşturan varlıkların her biri.

Mantık-muhakeme analizi 4., 11., 17. ders

Olasılık: Bir şeyin olabilmesi durumu, olabilirlik, ihtimal.
Kesinlik: Kesin olma durumu, katiyet.
Konum: Bir kimsenin veya bir şeyin bir yerdeki durumu veya duruş biçimi, pozisyon.
Yargı: Kişi, durum veya nesnelerin eleştirici bir biçimde değerlendirilmesi, hüküm.
Muhakeme: Bir sorunu çözmek için çıkar yol arama.
Mantık: Doğru düşünmenin yolu ve yöntemi.
Önerme: Bir savı öne süren veya bir durumu dile getiren cümle.
Değişken: Değişme özelliği gösteren, çok değişen, değişebilir, kararsız, değişici.
Kademe: Aşama, basamak, derece.
Taraf: İstekleri, düşünceleri karşıt olan iki kişiden veya iki topluluktan her biri.
Yalnız: Tek başına, sadece.
Kronoloji: Zamanın akışına göre sıralama, olay akışı, olma zamanına göre düzenleme.
İhtimal: Bir şeyin olabilmesi durumu, olabilirlik, olasılık.
İşlem: Bir işi sonuçlandırmak için yapılan iş veya uygulamaların hepsi, muamele.
Öncül: Bir çıkarımın öncüller kümesini oluşturan önermelerden herhangi biri.
Pozisyon: Konum, durum.
Öncelik: Bir şeyin öbüründen önce olması durumu.
Karma: Ayrı türden olan ögelerin karıştırılmasıyla oluşmuş.
Türdeş: Türleri bir olanlardan her biri.

Paragraf analizi 5., 10., 16. ders

Özgün: Bir buluş sonucu olan, nitelikleri bakımından benzerlerinden ayrı ve üstün olan.
Yadsımak: Yaptığı bir işi, söylediği sözü veya tanık olduğu bir şeyi yaptığını saklamak, inkâr etmek.
Çelişki: Sözlerin veya davranışların birbirini tutmaması, tenakuz, paradoks.
Görece: Kesin olmayıp kişiden kişiye, zamandan zamana, yerden yere değişebilen, bağıl.
Tutarlılık: Tutarlı olma durumu, aynı şekilde tekrar etme, uyumlu davranma, insicamlılık.
Güncel: Günün konusu olan, şimdiki, bugünkü (haber, olay vb.), aktüel.
Kanıksamak: Çok tekrarlama sebebiyle etkilenmez olmak, alışmak.
Öznel: Bireyin düşünce ve duygularına dayanan, enfüsi, subjektif, nesnel karşıtı.
Sitem: Üzüntü, alınganlık, kırgınlık vb. duyguları öfkelenmeden belirtme.
Etken: Etki eden şey, faktör.
İlinti: İki şey arasında ilgi, ilişki.
Özlülük: Özlü olma durumu.
Bağlam: Herhangi bir olguda olaylar, durumlar, ilişkiler örgüsü veya bağlantısı, kontekst.
İkircik: Kararsızlık, şüphe, iki durum arasında gidip gelme.
Özdeş: Her türlü nitelik bakımından eşit olan, aralarında fark bulunmayan.
Endemik: Sadece bir bölgede yetişen veya yaşayan (bitki, hayvan).
Suni: Yapay, yapmacık.
Doğallık: Olduğu gibi yansıtma durumu, süse, sanata girmeden anlatma.
Yeğlemek: Bir şeyi öbürüne göre daha iyi, üstün veya önemli saymak, yeğ tutmak, tercih etmek.
Akış: Belirlenen biçimde, kurallarına ve doğasına uygun olarak gerçekleşme.
Zanaat: El ustalığı isteyen işler.

Grafik-tablo analizi 7., 19. ders

Grafik: Biçim, desen veya çizgilerle gösterme.
Oran: İki büyüklük, iki nicelik arasındaki bağıntı.
Veri: Bilgi, data.
Değer: Bir şeyin önemini belirlemeye yarayan soyut ölçü, bir şeyin değdiği karşılık, kıymet.
İstatistik: Bir sonuç çıkarmak için verileri yöntemli bir biçimde toplayıp sayı olarak belirtme işi.
Tablo: Birbiriyle olan ilgilerine göre düzenlenerek yazılmış şeylerin hepsi.
Sütun: Bir tablo veya grafikte düşey durumdaki yüzey.
Düzey: Bir nesnenin başka nesnelere veya kimselere göre olan değer ve yücelik derecesi.
Dikey: Başka bir doğru ile kesiştiğinde onunla birlikte dik açı oluşturan doğru, çizgi.
Eş değer: Değer yönünden birbirine eşit olan, muadil.
Karşıt: Nitelik ve durumları birbirine büsbütün aykırı olan, zıt, kontrast.
Tur: Bir sonuca ulaşıncaya kadar yapılan iş.
Genel: Ayrıntıları göz önüne alınmayarak bütünü bakımından ele alınan.

Medya metinleri analizi 8., 20. ders

Medya: İletişim araçları, iletişim ortamı.
Kitle: Bir yerde toplanmış, bir araya gelmiş insan topluluğu, kütle.
Manşet: Gazetelerin ilk sayfasına iri puntolarla konulan başlık.
Yayın: Radyo ve televizyon aracılığıyla halka sunulan, duyurulan, iletilen eser, program.
Yayım: Kitap, gazete vb. okunacak şeylerin basılıp dağıtılması, neşir.
Reklam: Tanıtmak, beğendirmek ve böylelikle sürümünü sağlamak için denenen her türlü yol.
Toplumsal: Toplumla ilgili, topluma ilişkin, içtimai, maşerî, sosyal.
Evrensel: Bütün insanlığı ilgilendiren, âlemşümul, cihanşümul, kozmik, üniversal.
Ajans: Haber toplama, yayma ve üyelerine dağıtma işiyle uğraşan kuruluş.
Küpür: Gazetede haberin bulunduğu bölüm, kesit.
Tiraj: Baskı sayısı.
Asparagas: Şişirme haber.
Gündem: Yaşanan günlük olaylar.
Subjektif: Nesnelerin gerçeğine değil, bireyin düşünce ve duygularına dayanan yargı, öznel.
Objektif: Bireyin kişisel görüşünden bağımsız olan, nesnel.

Şiir analizi 9., 21. ders

Şiir: Ritimli sözlerle, seslerin uyumlu kullanımıyla ortaya çıkan, anlatım biçimi, nazım.
Kafiye: Aynı ahengi veren heceler veya aynı görevde olmayan ancak benzeşen sesler.
Ahenk: Uyum, ezgi.
Dize: Şiirin satırlarından her biri, mısra.
Kıta: Dört dizeden oluşan şiir bölümü, dörtlük.
Ozan: Şiir söyleyen veya yazan kimse, şair.
Hece ölçüsü: Dizelerde eşit sayıda hece kullanılan şiir ölçüsü, parmak hesabı, hece, hece vezni.
Nazım: Şiir.
Lirik: Çoşkun, çoşkulu, ilhamla dolu.
Didaktik: Öğretici, bilgilendirici.
Beyit: Anlam bakımından birbirine bağlı iki dizeden oluşmuş şiir parçası.
Mısra: Şiirin bir satırı, dize.
Pastoral: Kır yaşantısını ve özellikle çobanların aşk ve yaşayışlarını anlatan şiirler.
Tem: Tema, asıl konu, temel motif, ana konu.
Serbest ölçü: Dizelerdeki hece sayısının eşit olmama durumu, farklı hece sayısına sahip olma.

Fabl analizi 14. ders

Öz: Bir kimsenin benliği, kendi manevi varlığı, iç, nefis, derun, varoluş karşıtı.
Yapıt: Bir emek sonucunda ortaya konulan ürün, eser.
Kanı: İnanç, düşünce, kanaat.
Yeti: İnsanda bulunan, bir şey yapabilme yeteneği, kuvve, meleke.
Yorum: Bir olayı belli bir görüşe göre açıklama, değerlendirme.
Nitelik: Bir şeyin nasıl olduğunu belirten, onu başka şeylerden ayıran özellik, vasıf, keyfiyet.
Sezgi: Gerçeğin deneye veya akla vurmadan doğrudan doğruya kavranması.
Gözlem: Bir nesnenin, olayın veya bir gerçeğin dikkatli ve planlı olarak ele alınıp incelenmesi.

Masal analizi 22. ders

Masal: Olağanüstü varlıkların başından geçen olağanüstü olayları anlatan edebî tür.
Sürükleyici: Sürükleme niteliği olan, ilginin sürmesini sağlayan anlatım tarzı.
Sanatsal: Sanata ilişkin, sanatla ilgili.
Hayalî: Gerçekte var olmayan, gerçek olmayan, fantastik, ütopik.
Sözlü: Sözle, konuşma biçiminde yapılan, şifahi, oral, yazılı karşıtı.
Gerçeküstü: Gerçeği aşan, gerçeğin üstündeki gerçek, sürrealite.
Nasihat: Öğüt, yol gösterme.
Tekerleme: Birbiriyle uyumlu hazır söz kalıbı.

Kaynak: Okuma Anlama Beceri Uygulamaları 5. sınıf, Konu Kavram Sözlüğü (her analizin arka sayfası). Kitapta tekrar eden kavram ilk geçtiği türde yazıldı.

Türkçe Atölyesi · turkceatolyesi.tr/kavram-sozlugu/5-sinif

Mini test: tanımdan kavramı bulun

Her soruda kitaptaki bir tanım çıkar; 5. sınıf sözlüğünden doğru kavramı seçin. On soru, her denemede karışık.

Bu listeler hangi kitapta?

Kitapta her analiz dersinin arka sayfasında 8 kavram var; türe özgü olanlar o dersin metniyle birlikte işleniyor. Kitap kavramları öğrenmenin beceri temelli soruları anlamayı kolaylaştıracağını söylüyor.