Metinden çıkarım yapma: kesin bilgi ile ihtimali ayırmak

Çıkarım yapmak, metinde yazmayan her şeyi tahmin etmek değildir. Verilen ayrıntılardan hareketle bir sonuca ulaşırken, metnin hangi bilgiyi sağladığını ve hangi bilgiyi sağlamadığını ayırmaktır. Türkçe Atölyesi analizlerinde karşılaşılan “ulaşılabilir / ulaşılamaz” ve “mutlak / ihtimal” ayrımları bu dikkatle ilgilidir. Yanıtı açıklarken kanıtın nerede olduğunu gösterebilmek, doğru seçeneği söylemek kadar değerlidir.

Bilgileri üç ayrı yerde toplayın

• Açık bilgi: metinde doğrudan söylenir.
• Dayanaklı olasılık: verilen ayrıntılarla uyumludur; başka açıklamalar da mümkün olabilir.
• Bilinmeyen: metinde karar vermeye yetecek bilgi yoktur.

Soru kökündeki sözcük görevi değiştirir

“Hangisi olabilir?” ile “Hangisi kesinlikle doğrudur?” aynı yanıt ölçütünü istemez. Bir ihtimal sorusunda metinle çelişmeyen açıklama aranabilir; kesinlik sorusunda verilen bilgilerden zorunlu olarak çıkan sonuç gerekir. “Ulaşılamaz” sorusunda ise doğru olanı arama alışkanlığıyla hareket etmek ters sonuca götürür. Öğrenciye soru kökünü kendi sözüyle yeniden ifade ettirin.

1. Önce soru kökünün ne istediğini söyleyin: olasılık mı, kesinlik mi, ulaşılamayan bilgi mi?
2. Seçeneğin dayandığı metin parçasını bulun.
3. Seçeneğe ulaşmak için dışarıdan eklediğiniz bir bilgi olup olmadığını kontrol edin.
4. Başka bir açıklama mümkünse kesinlik iddiasını yeniden değerlendirin.

Bir soru daha: hangi bilgi eksik?

Yukarıdaki metinde Deniz'in düzenli bir kütüphane okuru olup olmadığını bilmek için yeni bir bilgi gerekir. Öğrenciye bu eksik bilgiyi söylettirmek, “bilmiyoruz” yanıtını gerekçelendirmesini sağlar. “Görevli onu adıyla tanıyordu” ayrıntısı eklense bile her gün geldiği kesinleşmez. Küçük bir ek bilginin hangi sonuca yetip hangisine yetmediğini konuşmak çalışmayı derinleştirir.

Yanıta değil gerekçeye dönün

Öğrenci doğru seçeneği işaretlediğinde de gerekçesini sorun. Şansla doğru işaretleme ile metne dayanarak doğruya ulaşma aynı öğrenme kaydı değildir. Yanlış yanıt geldiğinde seçeneği hemen elemek yerine hangi sözcüğün kapsamının değiştiğini bulun: bazı ile bütün, olabilir ile kesindir, önce ile sonra. Böylece sonraki çalışmanın konusu somutlaşır.